Psikolog mu, Psikiyatrist mi? İzmir’de Doğru Uzmanı Seçme Rehberi

Ruhsal olarak zorlandığınızı fark ettiniz; fakat şimdi başka bir soruyla karşı karşıyasınız: Psikoloğa mı, psikiyatriste mi gitmelisiniz? İnternette aynı kişi kendisini psikolog, psikoterapist, aile danışmanı ya da yaşam koçu olarak tanıtabiliyor. Hastane, danışmanlık merkezi, özel muayenehane ve çevrim içi platform seçenekleri de eklenince doğru kapıyı bulmak kolay olmayabiliyor.

Aslında ilk başvuruda bütün sistemi bilmek zorunda değilsiniz. Önemli olan, acil bir durumu geciktirmemek ve görüştüğünüz kişinin eğitimini, çalışma alanını ve mesleki sınırlarını açıkça öğrenebilmektir. Doğru çalışan bir uzman, ihtiyacınız kendi yetkinliğinin dışındaysa sizi başka bir uzmana yönlendirir.

Bu rehber tanı koymak için değil; İzmir’de psikolojik ya da psikiyatrik destek ararken daha bilinçli karar verebilmeniz için hazırlanmıştır.

Önce şu ayrımı yapın: Durum acil mi?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa rutin bir görüşme tarihi beklemeyin:

• Kişinin kendisine ya da başkasına zarar verme düşüncesi, niyeti veya planı varsa,

• Gerçeklikle bağ belirgin biçimde bozulmuşsa; olmayan şeyleri görme ya da duyma, ağır kuşkuculuk veya anlaşılması güç davranışlar ortaya çıkmışsa,

• Birkaç gündür neredeyse hiç uyumadan aşırı hareketli, taşkın, dürtüsel veya kontrolsüz davranıyorsa,

• Ağır kafa karışıklığı, yönelim bozukluğu, bilinç değişikliği ya da kişinin temel bakımını sürdürememesi söz konusuysa,

• Alkol veya madde kullanımına bağlı zehirlenme, yoksunluk ya da kriz yaşanıyorsa,

• Çocuk, yetişkin veya yaşlı bir kişi ihmal, istismar ya da şiddet bakımından yakın tehlike altındaysa,

112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın veya en yakın hastanenin acil servisine başvurun. Kişiyi mümkünse yalnız bırakmayın; güvenliğinizi tehlikeye atacak biçimde fiziksel müdahalede bulunmayın. Acil risk ortadan kalktıktan sonra psikiyatri ve psikolojik destek birlikte planlanabilir.

Psikolog mu, psikiyatrist mi?

En kısa yanıt şudur: Konuşarak değerlendirme ve psikolojik çalışma için uygun eğitimli bir psikoloğa; tıbbi değerlendirme, tanı, ilaç veya bedensel nedenlerin araştırılması gerektiğinde psikiyatriste başvurulur. Bazı durumlarda ise en doğru yol ikisiyle birlikte çalışmaktır.

Psikiyatrist kimdir?

Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi almış hekimdir. Tıbbi değerlendirme yapabilir, tanı koyabilir, gerekli gördüğünde tetkik isteyebilir ve ilaç yazabilir. Psikiyatriste başvurmak mutlaka ilaç başlanacağı anlamına gelmez. Hekim; ilaç, psikoterapi, yaşam düzenlemeleri, başka bir tıbbi branşa yönlendirme veya bunların birlikte uygulanmasını önerebilir.

Psikolog ve klinik psikolog kimdir?

Psikolog, üniversitelerin psikoloji lisans programından mezundur. Klinik psikolog ise klinik psikoloji alanında mevzuatın öngördüğü lisansüstü eğitimi tamamlamış kişidir. Psikologlar ilaç yazmaz. Psikolojik değerlendirme ve görüşme hizmetinin kapsamı; uzmanın temel eğitimi, lisansüstü eğitimi, süpervizyonu ve çalıştığı kurumun hukuki çerçevesiyle belirlenir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Psikoloji lisans diploması, bir kişinin her yaş grubu ve her sorunla çalışmaya hazır olduğu anlamına gelmez. Örneğin çocuklarla, çiftlerle, travmatik yaşantılarla ya da nöropsikolojik değerlendirmeyle çalışmak ayrıca eğitim ve uygulama deneyimi gerektirir.

İkisine birden ne zaman ihtiyaç duyulur?

Uyku, iştah, enerji, dikkat, davranış veya günlük işlevlerde belirgin bozulma olduğunda; sorun uzun süredir devam ettiğinde, bedensel bir hastalık ya da kullanılan ilaçlarla ilişkili olabileceği düşünüldüğünde psikiyatrik değerlendirme yararlıdır. Aynı zamanda kişinin yaşadıklarını anlamlandırması, baş etme becerilerini geliştirmesi ve tekrarlayan örüntüler üzerinde çalışması için psikolojik görüşmeler sürdürülebilir.

Psikiyatrist ve psikolog birbirinin alternatifi değildir. Gerektiğinde birlikte çalışan iki farklı meslek grubudur.

Hangi durumda ilk olarak kime başvurabilirsiniz?

Bu tablo tanı koymaz; ilk adımı seçmenize yardım eder.

Kimlerden destek alınabilir?

Unvandan önce temel eğitime ve yetkinliğe bakın.

Psikiyatri uzmanı

Tıbbi değerlendirme, tanı, ilaç ve gerektiğinde hastane izlemi gerektiren durumlarda başvurulacak uzmandır. Çocuk ve ergenler için çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı tercih edilmelidir.

Klinik psikolog

Klinik değerlendirme ve eğitimini aldığı psikolojik çalışma yöntemlerini uygular. Çalışacağınız konuya ve yaş grubuna ilişkin eğitimini, deneyimini ve süpervizyon geçmişini sormanız doğaldır.

Psikolog

Psikoloji lisans mezunudur. Sunacağı hizmetin niteliği için lisans diplomasının yanında hangi alanda lisansüstü eğitim, uygulama eğitimi ve süpervizyon aldığına bakılmalıdır.

Psikolojik danışman

Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik lisans mezunudur. Gelişimsel, eğitsel, mesleki ve psikososyal konularda danışmanlık verebilir. Klinik veya tıbbi değerlendirme gereken durumları fark edip uygun uzmana yönlendirmesi beklenir.

Aile danışmanı

Aile danışmanlığı mevzuatında belirtilen temel mesleklerden birinden mezun olup gerekli eğitimi tamamlayan kişidir. “Aile danışmanı” ifadesi tek başına kişinin psikolog ya da klinik psikolog olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle temel lisans eğitimini ve çalıştığı merkezin ruhsatını sorun.

Kimlerden ruh sağlığı desteği alınmamalı?

Koçluk, nefes çalışması, kişisel gelişim, akran desteği veya manevi destek bazı kişiler için tamamlayıcı olabilir; ancak ruhsal değerlendirme ve profesyonel psikolojik desteğin yerine geçmez. Özellikle aşağıdaki durumlarda dikkatli olun:

• Temel mesleğini ve diplomasını açıkça söylemeyen,

• Yalnızca kısa süreli bir sertifikaya dayanarak “psikolog”, “klinik psikolog” veya benzeri bir unvan kullanan,

• Herkese aynı yöntemi uygulayan ve yönteminin herkeste kesin sonuç vereceğini söyleyen,

• “Bir seansta çözerim”, “kesin iyileştiririm” gibi garanti veren,

• Hekime danışmadan ilacı bırakmanızı, dozunu değiştirmenizi veya tıbbi değerlendirmeden kaçınmanızı isteyen,

• Bilimsel değerlendirme yerine astroloji, enerji, geçmiş yaşam ya da benzeri açıklamaları gerçek tanı gibi sunan,

• Sınırları, ücretleri, gizliliği ve verilerin nasıl korunacağını açıklamayan,

• Kendisini sorgulamanızı engelleyen ya da başka bir uzmandan görüş almanızı tehdit gibi gören kişilerden ruh sağlığı hizmeti almayın.

“Psikoterapist” sözcüğü de tek başına temel mesleği göstermez. Bu unvanı kullanan kişiye önce hangi lisans bölümünden mezun olduğunu, ardından hangi uzun süreli eğitimi ve süpervizyonu tamamladığını sorun.

İzmir’de nerelere başvurabilirsiniz?

Kamu hastaneleri

Yetişkin psikiyatrisi için MHRS web sitesi, mobil uygulaması veya Alo 182 üzerinden İzmir’deki kamu hastanelerinin Ruh Sağlığı ve Hastalıkları polikliniklerinden randevu alınabilir. İzmir Şehir Hastanesi ve İzmir Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi bu hizmeti sunan büyük kamu hastaneleri arasındadır. Hastane ve hekim uygunluğu zaman içinde değişebileceği için güncel seçenekleri MHRS’den kontrol edin.

Üniversite hastaneleri

Ege Üniversitesi Hastanesi ve Dokuz Eylül Üniversitesi Hastanesi yetişkin psikiyatrisi alanında hizmet sunar. Üniversite hastanelerinin kendi randevu sistemleri ve başvuru koşulları bulunabilir.

Çocuk ve ergenler için

İzmir Şehir Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Kliniği, Dr. Behçet Uz Çocuk Hastanesi, Ege Üniversitesi ve Dokuz Eylül Üniversitesi çocuk ve ergen ruh sağlığı birimleri başvuru seçenekleri arasındadır. Randevu kanalını ve kabul koşullarını kurumun güncel sayfasından kontrol edin.

Sağlıklı Hayat Merkezleri

Sağlık Bakanlığına bağlı Sağlıklı Hayat Merkezlerinde psikolog, sosyal çalışmacı ve çocuk gelişimcilerin görev yaptığı psikososyal destek birimleri bulunur. Bu birimlerde koruyucu ve önleyici ruh sağlığı hizmetleri ile bireysel ve aile odaklı danışmanlık sunulabilir. Size en yakın birim ve randevu koşulları için İzmir İl Sağlık Müdürlüğünün sağlık tesisi listesini kontrol edebilirsiniz.

İzmir Büyükşehir Belediyesi

İzmir Sağlık ve Esenlik Merkezi (İZSEM), yetişkinler ile çocuk ve ergenlere yönelik ücretsiz psikolojik destek sunmaktadır. Güncel bilgi ve başvuru için 153 Hemşehri İletişim Merkezi aranabilir.

Bağımlılıkla ilgili destek

Yeşilay Danışmanlık Merkezi (YEDAM), tütün, alkol, madde, kumar ve internet kullanımıyla ilgili sorun yaşayan kişilere ve yakınlarına ücretsiz psikolojik ve sosyal destek verir. 115 YEDAM Danışma Hattı üzerinden başvuru ve yönlendirme alınabilir. Acil zehirlenme, yoksunluk veya güvenlik riski varsa 112’ye ya da acil servise başvurulmalıdır.

Şiddet söz konusuysa

Yakın tehlikede 112 aranmalıdır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının Alo 183 hattından ve İzmir Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden (ŞÖNİM) destek alınabilir. İzmir’de Bayraklı ve Menemen’de ŞÖNİM birimleri bulunmaktadır. Şiddetin olduğu ilişkilerde güvenlik değerlendirilmeden çift görüşmesine başlamak uygun olmayabilir.

Özel kurumlar

Özel hastaneler, tıp merkezleri, ilgili mevzuata göre çalışan sağlık meslek mensupları ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının izniyle faaliyet gösteren özel aile danışma merkezleri diğer seçeneklerdir. Kurumun hangi bakanlığa bağlı olduğunu, çalışma iznini ve görüştüğünüz kişinin temel mesleğini öğrenin.

Psikolog veya psikiyatrist seçerken nelere dikkat etmelisiniz?

1. Temel eğitimini sorun

Kişinin lisans bölümünü, mezun olduğu üniversiteyi ve mezuniyet yılını öğrenin. “Uzman”, “terapist” ya da “danışman” gibi ifadeler tek başına temel mesleği açıklamaz. Klinik psikolog olduğunu belirten kişinin klinik psikoloji lisansüstü eğitimini; psikiyatristin ise ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanlığını açıkça görebilmelisiniz.

2. Sizin başvuru konunuzdaki yetkinliğine bakın

Bir uzmanın çok sayıda eğitim almış olması, sizin ihtiyacınızla çalışmaya uygun olduğunu tek başına göstermez. Şunları sorabilirsiniz:

• Bu yaş grubu ve benzer başvurularla çalışma deneyiminiz var mı?

• Bu konuda hangi eğitimi ve süpervizyonu aldınız?

• Çalışma biçiminiz nedir?

• Hangi durumda başka bir uzmana yönlendirirsiniz?

3. Yöntemden önce değerlendirmeye bakın

Güvenilir bir uzman daha sizi dinlemeden tek bir yöntem önermez. Önce ihtiyacınızı, güçlü yanlarınızı, riskleri, tıbbi etkenleri ve hedeflerinizi anlamaya çalışır. Kullanacağı yöntemin neden uygun olduğunu, olası sınırlarını ve alternatifleri anlaşılır bir dille açıklar.

4. İlişkinin niteliğini önemseyin

Kendinizi ilk dakikadan itibaren bütünüyle rahat hissetmek zorunda değilsiniz. Zor konuları konuşmak zaman zaman rahatsız edici olabilir. Bununla birlikte dinlendiğinizi, küçümsenmediğinizi ve sürece ilişkin kararlara katılabildiğinizi hissetmeniz gerekir. Araştırmalar, uzman ile danışan arasındaki iş birliğinin sonuçlarla anlamlı biçimde ilişkili olduğunu göstermektedir.

5. Çerçevenin açık olmasını bekleyin

Görüşme süresi ve sıklığı, ücret, iptal koşulları, iletişim kanalları, kayıt tutulup tutulmadığı, kişisel verilerin nasıl korunduğu ve gizliliğin hangi istisnai durumlarda sınırlandırılabileceği baştan açıklanmalıdır.

6. Garanti değil, gerçekçi bir plan arayın

Ruhsal destek mekanik bir onarım değildir. Hiçbir etik uzman kaç görüşmede kesin sonuç alınacağını garanti edemez. Buna karşılık hedeflerin nasıl belirleneceğini, ilerlemenin nasıl değerlendirileceğini ve süreç işe yaramadığında planın nasıl gözden geçirileceğini anlatabilmelidir.

7. Sosyal medya görünürlüğünü yeterlilik sanmayın

Takipçi sayısı, sık video paylaşmak, televizyona çıkmak ya da çok sayıda olumlu yorum almak mesleki yetkinliğin kanıtı değildir. Seçiminizi eğitim, deneyim, etik çalışma biçimi ve sizin ihtiyacınıza uygunluk üzerinden yapın.

İlk görüşmede neler olur?

İlk görüşme yalnızca “sizi tanıma sohbeti” değildir; aynı zamanda iki tarafın birlikte çalışmanın uygun olup olmadığını değerlendirdiği bir başlangıçtır.

Uzman genellikle şu alanlarda bilgi alır:

• Sizi başvuruya getiren durum,

• Ne zamandır devam ettiği ve yaşamınızı nasıl etkilediği,

• Daha önce aldığınız psikolojik veya psikiyatrik destek,

• Bedensel hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve gerekirse alkol/madde kullanımı,

• Uyku, iştah, enerji, ilişkiler, iş veya okul yaşamı,

• Güvenlikle ilgili riskler,

• Görüşmeden beklentiniz ve ulaşmak istediğiniz hedefler.

Psikiyatri görüşmesinde tıbbi ve ruhsal değerlendirme yapılır; gerektiğinde tetkik, ilaç, psikolojik destek veya başka bir branşa yönlendirme planlanır. Psikologla yapılan ilk görüşmede ise ihtiyaçlar, hedefler, çalışmanın kapsamı ve uygun yöntem değerlendirilir. İlk görüşmede bütün yaşam öykünüzü anlatmanız ya da hemen zor bir anıyı ayrıntılarıyla paylaşmanız beklenmemelidir.

Görüşmenin sonunda şu sorulara yanıtınız olmalıdır:

• Bu uzman benim ihtiyacıma uygun mu?

• Nasıl bir çalışma öneriyor ve neden?

• Hedeflerimiz neler?

• Görüşmelerin yaklaşık sıklığı ve çerçevesi nasıl olacak?

• İlerlemeyi nasıl değerlendireceğiz?

• Acil bir durumda bu kurumun sınırı nedir, nereye başvurmalıyım?

İlk görüşme sonunda devam etmek zorunda değilsiniz. Düşünmek, soru sormak veya başka bir uzmandan görüş almak hakkınızdır.

Hangi durumlarda uzman değiştirmeyi düşünmelisiniz?

Her zorlanma, uzmanın yanlış olduğu anlamına gelmez. Bazen güç bir konuya yaklaşmak, geri bildirim almak veya alışılmış davranışları değiştirmek rahatsızlık yaratabilir. Asıl ölçüt yalnızca görüşmeden “iyi hissetmiş” çıkmak değil; güvende, saygı görmüş ve ortak bir amaç doğrultusunda çalışıyor olmaktır.

Önce konuşulabilecek durumlar

• Kendinizi anlaşılmamış veya yargılanmış hissetmeniz,

• Hedeflerin belirsizleşmesi,

• Görüşmelerin tekrara dönüştüğünü düşünmeniz,

• Yöntemin size uygun gelmemesi,

• İlerleme görmediğinizi düşünmeniz,

• Seans sıklığı, ücret veya iletişim konusunda uyuşmazlık yaşamanız.

Bunları açıkça konuşmak bazen çalışma ilişkisini güçlendirir. İyi bir uzman geri bildirimi dinler, kendi yaklaşımını açıklar, hedefleri sizinle yeniden değerlendirir ve gerekirse başka bir uzmana yönlendirir.

Beklemeden ayrılmayı gerektirebilecek durumlar

• Cinsel veya romantik yakınlaşma, ima ya da ilişki teklifi,

• Aşağılama, tehdit, ayrımcılık veya korkutma,

• Mesleki ilişkinin kişisel, ticari ya da maddi çıkar için kullanılması,

• Yüksek tutarlı hediye, borç, yatırım veya ortaklık talebi,

• Açık rızanız veya yasal/etik bir zorunluluk olmadan bilgilerinizin paylaşılması,

• Size zarar veren bir uygulamada ısrar edilmesi,

• Yetkinlik sınırını aşan durumda yönlendirme yapılmaması,

• Hekim değerlendirmesi olmadan ilacın bırakılmasının istenmesi,

• Kesin sonuç garantisi verilmesi veya gerçekçi olmayan iddialarla baskı kurulması,

• Soru sormanızın, ikinci görüş almanızın ya da ayrılmanızın engellenmeye çalışılması.

Güvenlik veya ciddi etik sınır ihlali yoksa, ayrılma kararınızı son bir görüşmede konuşmak yararlı olabilir. Fakat hiçbir danışan, gerekçe göstermek veya uzmandan izin almak zorunda değildir. Yeni uzmanınıza önceki süreci anlatabilir; gerekli kayıtların aktarımı ancak sizin bilginiz ve uygun onam süreciyle yapılmalıdır.

Sık sorulan sorular

Psikiyatriste gidersem mutlaka ilaç kullanır mıyım?

Hayır. Psikiyatrist önce değerlendirme yapar. İlaç seçeneklerden yalnızca biridir; gerekli görülmezse önerilmeyebilir. Önerildiğinde yarar, olası yan etkiler ve alternatifler hakkında soru sorabilirsiniz.

Psikoloğa gitmek için psikiyatrist yönlendirmesi gerekir mi?

Hastalık tanısı, çalışılan kurum ve sunulan hizmetin niteliğine göre hukuki ve mesleki çerçeve değişebilir. Günlük yaşam güçlükleri ve hastalık olarak tanımlanmayan durumlarda doğrudan psikolojik danışmanlık başvurusu yapılabilir. Tıbbi değerlendirme gereken bir durum fark edilirse psikiyatriye veya başka bir hekimlik alanına yönlendirme yapılmalıdır.

İlk görüşmede uzmanıma ne sormalıyım?

Temel mesleğini, eğitimi ve deneyimini; sizin başvuru konunuzla nasıl çalıştığını, gizlilik, ücret, iptal ve veri saklama koşullarını; ilerlemeyi nasıl değerlendirdiğini ve hangi durumlarda yönlendirme yaptığını sorabilirsiniz.

Bir yakınım destek almayı reddediyorsa ne yapabilirim?

Kişiyi etiketlemek veya zorlamak yerine gözlediğiniz somut değişiklikleri ve duyduğunuz kaygıyı anlatın. Uygun bir randevu bulmasına yardımcı olmayı teklif edin. Yakın ve ciddi güvenlik riski varsa kişinin onayını beklemeden 112’den destek isteyin.

Online görüşme mi, yüz yüze görüşme mi daha iyi?

Her iki biçim de uygun koşullarda yararlı olabilir. Seçim; başvuru nedeni, risk düzeyi, mahrem bir alanın bulunup bulunmaması, teknik imkânlar ve kişinin tercihine göre yapılır. Acil risk, ağır işlev kaybı veya yüz yüze tıbbi değerlendirme gerektiren durumlarda çevrim içi görüşme tek başına yeterli olmayabilir.

Birkaç görüşmede sonuç görmezsem uzmanı değiştirmeli miyim?

Süre, başvuru nedenine ve çalışma biçimine göre değişir. Yalnızca hızlı rahatlama olmaması, tek başına değişiklik nedeni değildir. Ancak hedefler, ilerleme ve uygulanan yöntemin gerekçesi belirli aralıklarla birlikte değerlendirilmiyorsa bunu gündeme getirin. Sorularınız sürekli geçiştiriliyor veya ortak bir plan kurulamıyorsa başka bir uzmandan görüş alabilirsiniz.

Sonuç: Doğru uzman, her sorunu kendisi çözmeye çalışan kişi değildir

İyi bir ruh sağlığı uzmanı yalnızca bilgili değil; sınırlarını bilen, gerektiğinde yönlendiren, süreci sizinle birlikte planlayan ve güvenli bir mesleki ilişki kuran kişidir. İlk başvuracağınız kapıyı kusursuz seçmek zorunda değilsiniz. Doğru sistemde önemli olan, ihtiyacınızın dikkatle değerlendirilmesi ve gerekiyorsa psikolog, psikiyatrist, hekim ve sosyal destek birimleri arasında uygun yönlendirmenin yapılmasıdır.

İzmir’de yüz yüze veya çevrim içi psikolojik danışmanlık arıyorsanız Liman Psikoloji’deki uzmanların eğitim ve çalışma alanlarını inceleyebilirsiniz. Hangi uzmana başvuracağınızdan emin değilseniz, ön bilgi ve uygun yönlendirme için kurumumuzla iletişime geçebilirsiniz. Tıbbi ya da acil değerlendirme gerektiren başvurularda ilgili sağlık kuruluşuna yönlendirme yapılır.

Önemli not: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel değerlendirme, tanı veya acil müdahalenin yerine geçmez. Yakın bir güvenlik riski varsa 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Kaynaklar

1. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmelik.

2. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Meslek Mensupları İçin Temel Etik İlkeler.

3. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlıklı Hayat Merkezleri.

4. Merkezi Hekim Randevu Sistemi, MHRS ve Alo 182 randevu kanalları.

5. İzmir Büyükşehir Belediyesi, İZSEM’de ücretsiz psikolojik destek hizmeti.

6. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri.

7. Yeşilay, 115 YEDAM Danışma Hattı.

8. Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E. ve Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340.